---

TULPEN UIT WENEN EN AMSTERDAM

Oostenrijk - Nederland

Door: Edmund A. van Trotsenburg


Aan de schilderachtige haven van Veere in de Nederlandse provincie Zeeland staat een huis met de naam "Oostenrijk". Iets verderop ligt het stadsmuseum, die een zilveren bokaal van keizer Karel V in zijn bezit heeft. Een geschenk aan de graaf Maximiliaan van Buren, die in 1546 zijn troepen in Inglostad met de keizerlijke troepen had verenigd. Ook de kleine Gelderse stad Buren zelf vormt een connectie tussen Nederland en Oostenrijk. De tweede bibliothecaris van de Habsburgse hofbibliotheek, Sebastiaan Tengnagel, werd hier in 1573 geboren, zoals te lezen is op zijn verweerde grafsteen bij de zuidoostelijke buitenmuur van de Weense Stephansdom. De eerste bibliothecaris van de hofbibliotheek (tegenwoordig de Nationalbibliothek) was eveneens een Hollander, namelijk de bij Delft geboren Hugo Blotius. Keizer Maximiliaan II had hem de opdracht gegeven voor een inventarisatie en catalogisering voor de systematische uitbreiding van de bibliotheek. In totaal hebben Nederlanders 112 jaar in belangrijke mate meegewerkt aan dit "wereldgebouw van gedachten".

De betovering van Hollandse zeegezichten, landschappen en genrestukken, met meesterwerken van o.a. Wouverman, van Ostade, de beroemde Vermeer ("De Schilderkunst") en de "ondoorgrondelijke blik" van Rembrandt in enkele van zijn beste zelfportretten vormen een belangrijk deel van de rijke bestanden van oud - Europese Kunst in het Weese Kunsthistorische Museum. De lange geschiedenis van verworvenheden van Nederlandse kunst in Oostenrijks reikt van de verworvenheden van aartshertog Leopold Wilhelm, van 1646-1655 de Oostenrijkse stadhouder in de zuidelijke Nederlanden, tot de schenkingen van Louis en Clarisse Rothschild in de 20e eeuw.

Tussen het Kunsthistorische en het Natuurhistorische Museum aan de Weense Ringstraße staat het bekende, door Kaspar Zumbusch opgerichte monument voor Maria Theresia en haar adviseurs. Onder hen bevindt zich de misschien wel beroemdste Nederlandse geleerde in Oostenrijk: Gerhard van Swieten. Ook hij was directeur van de hofbibliotheek, waar hij de censuurbepalingen versoepelde en de eerste openbare leeszaal inrichtte. Bovendien was hij de lijfarts van de kinderrijke keizerin, als minister van gezondheid initiator van een uitgebreid gezondheidssysteem en de eerste grote hervormer van de universiteit. In 1754 haalde hij Anton de Haen uit Leiden naar Wenen, die hier werd benoemd als hoofd van de nieuw opgerichte medische kliniek en als eerste ter wereld studenten medicijnen direct aan het ziekbed lesgaf. Van Swieten was eveneens afkomstig uit Leiden en geldt als de oprichter van de eerste Weense medische school. Hij ligt begraven in de Georgskapelle van de augustijnerkerk in het Hofburgcomplex.

Aan het begin van de betrekkingen tussen Oostenrijk en Nederland stond het huwelijk van Maria van Bourgondië en Maximiliaan van Oostenrijk in 1477. Het documenteert een belangrijke wending in de buitenlandse politiek: bij de traditionele continentale oriëntatie van de Habsburgers voegden zich nu West-Europese belangen, die ook zouden leiden tot verregaande culturele gevolgen. De nieuwe driehoek Wenen – Antwerpen/Leiden – Praag werd ongeveer twee eeuwen lang de bepalende factor in de geestelijke en artistieke ontwikkeling van Europa.

Een symbool van dit netwerk is tot op de dag van vandaag terug te vinden in het stadsbeeld van Amsterdam: de Habsburgse kroon op de toren van de Westerkerk. En zoals vaak bij historische symbolen is ook deze niet eenduidig. Keizer Maximiliaan van Oostenrijk had in 1489 Amsterdam het recht gegeven een kroon boven het wapen te dragen. Een gebaar dat waarschijnlijk een economische aard had, wat überhaupt gold voor de Nederlands-Oostenrijkse betrekkingen. Maar pas sinds 1620/21, toen Holland al een republiek was, prijkt de kroon op de hoogste stadstoren van Amsterdam, de Westerkerk. Terwijl het eigenlijk de huiskroon van Maximiliaans kleinzoon Rudolf I is, die naar een tekening van Albrecht Dürer door de Nederlandse goudsmid Hans Vermeyen rond 1602 in Praag werd gemaakt.

Een ander symbool zou de tulp kunnen zijn. In 1994 werd de 400ste verjaardag van de tulp in Holland gevierd, waar de jubilaris vermoedelijk via Wenen is gekomen. In de zomer van 1574 kwamen bij de uit de tegenwoordig weer Franse Nederlanden afkomstige hofbotanicus Charles de l`Ecluse, Karel van der Sluis in het Vlaams en bekend als Carolus Clusius, tulpenzaden en -bollen binnen. Ze waren afkomstig van
de keizerlijke ambassadeur in Constantinopel, een Nederlander met de naam Busbequis. Clusius, die overigens in Wenen o.a. de aardappel introduceerde, kweekte de bloemen in de botanische tuin, die hij in opdracht van Maximiliaan had ingericht ( tegenwoordig deel van het Botanische Instituut van de Weense Jacquingasse), en verstuurden ze naar Europese vrienden. Vanaf 1593 was hij werkzaam in Leiden, waar hij eveneens een botanische tuin inrichtte (tegenwoordig wereldberoemd als Hortus Botanicus). Daarmee zou de datum van de geboortedag
van de tulp als de Hollandse nationale bloem voortaan zijn vastgesteld. Toch is het slechts een indicatie, want er ontbreken schriftelijke aanwijzingen dat Clusius daadwerkelijk als eerste tulpenbollen van Wenen naar Holland heeft meegenomen en ook daar heeft aangeplant. Maar zeer waarschijnlijk heeft zijn tulpencultuur in Wenen toch nog voor de eerste in Holland gebloeid. Er zouden dus in ieder geval
redenen zijn geweest de tulp als symbool van de Turks-Oostenrijks-Nederlandse betrekkingen te herdenken!

Bij het bouwen van Schönbrunn in de 18e eeuw leverden de Hollanders belangrijke prestaties. Jaarlijks bewonderen anderhalf miljoen bezoekers de groepsportretten van de keizerlijke familie en de grote historische schilderijen, die Martin van Meytens vanaf 1721 voor het slot heeft gemaakt. In het slotpark legde de hovenier Adriaan van Steckhoven als hoofd van de hoftuin vanaf 1753 de Hollandse tuin aan, die later Botanische Tuin werd genoemd en tegenwoordig helaas niet meer bestaat. Nicolaas Jacquin uit Leiden ondernam een wetenschappelijke bewerking van de tuin en verrijkte deze met nog meer plantensoorten. Vele daarvan bracht hij mee van een wetenschappelijke expeditie naar West-Indië, die hij van 1755-1759 in opdracht van de keizer maakte.

Rond 1800 werd op basis van de wetenschappelijke werken van Jacquin een kleine onderwijstuin voor de aartshertogen aangelegd, waarbij het Linnésche systeem in 24 bloembedden met 400 soorten planten aanschouwelijk werd gemaakt. Veel aspecten bepalen de 500-jarige structuur van de Oostenrijks-Nederlandse betrekkingen: de genoemde wending naar West-Europa in het laatste kwart van de 15e eeuw, de Habsburgse heerschappij over de Bourgondische Nederlanden, de afscheiding van de Noordelijke Nederlandsen (bij de Vrede van Westfalen in 1648 volgde de internationale erkenning van de Republiek der Verenigde Nederland), de twisten met Frankrijk en in 1795 het verlies van de zuidelijke Nederlanden (ongeveer het huidige België), waarmee na ruim 300 jaar ook de West-Europese aansluiting van Oostenrijk verloren gaat. Daarna nemen de bilaterale betrekkingen af. In de 20e eeuw worden ze door de nationaalsocialistische bezetting zwaar belast.

In deze tijd vallen de activiteiten van Miep (eigenlijk Hermine) Gies, Weense van geboorte en rechterhand van de koopman Otto Frank in Amsterdam. Zij zorgde voor de familie Frank en degenen die hun lotgenoten in hun schuilplaats in het Achterhuis, dat hen lange tijd voor deportatie behoedde. En zij was het ook die het dagboek van Anne Frank redde voor het nageslacht. In het kader van gezamenlijke verwerking van het verleden en bezinning vervullen jonge Oostenrijkers hun burgerdienst tegenwoordig in het Anne Frank Huis in Amsterdam.

De culturele betrekkingen vormen een continuüm. Nederlandse musici bepaalden in de 15e en 16e eeuw het muzikale leven aan de hoven in Innsbruck en Graz. Een gemeenschappelijk muzikaal verleden, dat de Oostenrijkse dirigent Nikolaus Harnoncourt, die tegenwoordig in Nederland werkt, weer actueel heeft gemaakt.

Het is bijna vanzelfsprekend dat de architect Wilhelm Holzbauer in Amsterdam, de stad van de Habsburgse keizerskroon, aan de Amstel de voor een Wener eigenlijk helemaal niet zo eigenaardige combinatie van stadhuis en muziektheater heeft gebouwd. En dan zijn er nog de overeenkomsten in de sociale stedenbouw van Wenen en Amsterdam in de jaren ’20.

Het was de in Amsterdam docerende Weense planoloog professor Faludi die met zijn studies over Otto Neurath dit belangrijke gemeenschappelijke verleden heeft verwerkt. Neurath, Weens econoom, socioloog, filosoof en, zoals hij zichzelf noemde, „maatschappijtechnicus“ en exponent van de „Wiener Kreis“, die later (1934-40) in Holland woonde en werkte, heeft overigens in Den Haag het „Munandeum“ opgericht, met een instituut voor de eenheid van de wetenschappen. Tenslotte herinnerde in 1994 het Mondriaan-jaar aan de veelvuldige contacten van de modernen van jaren ’20 en ’30 aan de hand van het voorbeeld van de Wiener Werkstätte en de Nederlandse groep De Stijl rond de schilder Piet Mondriaan. In hetzelfde jaar informeerde een Donau-tentoonstelling in Oberösterreich over de medewerking van Nederlandse waterbouwingenieurs bij de regulering van de Donau. De ingenieur Vogemonte plande aan het eind van de 17e eeuw zelfs een verbinding met de Moldau. Tegenwoordig zijn Rotterdam en Linz havens aan het Rijn-Main-Donau-kanaal, een doorgaande Europese waterweg en met deze verbinding is de
cirkel rond.